Banklar faoliyatini nazorat qilishning tashkiliy-huquqiy mexanizmlari: qiyosiy-huquqiy tahlil

Muallif mazkur maqolada Markaziy bank tomonidan banklar faoliyatini nazorat qilish tartibi, shakllari va usullarini tahlil qilgan. Ushbu tadqiqotning maqsadi tadqiqot natijasida banklarni nazorat qilish tizimini takomillashtirishga qaratilgan taklif va xulosalar ishlab chiqishdan iborat. Markaziy bankning asosiy vazifasi moliya bozori, narx-navo va hisob-kitoblarning barqarorligini ta’minlash hisoblanadi. Mazkur maqsaddan kelib chiqib, Markaziy bank moliya tizimi barqarorlikni ta’minlash uchun zarur yuridik instrument va moliyaviy ta’sir etish vositalariga qonunda belgilangan tartibda ega bo‘ladi. Moliya tizimida banklar, ularning likvidligi, risklardan himoyalanganligi, omonatchilarning huquq va manfaatlari kafolatlanganligi birinchi darajali masala bo‘lib, mazkur qoidalarga amal qilmagan banklarga belgilangan tartibda choralar qo‘llanadi. Markaziy bank banklarni ikki usulda nazorat qiladi: birinchi usul – tartibga solish usuli bo‘lib, unda faoliyatga doir biror harakatni amalga oshirish tartibini alohida nizom va qoidalar bilan belgilab beradi; ikkinchi usul – prudensial nazorat bo‘lib, unda Markaziy bank banklar faoliyatining iqtisodiy ko‘rsatkichlariga me’yoriy qoidalar belgilaydi. Ammo mazkur jarayonlar belgilangan tartibda qonunchilikda adolatli mustahkamlangan bo‘lishi lozim. Mazkur masalalarni milliy va xorijiy davlatlar qonunchiligini qiyosiy tahlil qilish, tarixiyhuquqiy, tizimli, mantiqiy, statistik va boshqa usullar yordamida oʻrganish orqali milliy qonunchilikda banklarni nazorat qilish uchun qo‘yilgan talablarni tizimlashtirish va banklarga qo‘llanadigan choralarga doir takliflar ishlab chiqilgan. Ushbu takliflar ilmiy faoliyat, qonun ijodkorligi, qonunni qoʻllash amaliyoti, bank qonunchiligi normalarini sharhlash va milliy qonunchilikni takomillashtirishda qoʻllanadi.